HSE چیست؟

ما در این مقاله قصد داریم شما را با سیستم مدیریت ایمنی، بهداشت و محیط زیست آشنا کنیم و حتما اولین سوالی که برای شما پیش می آید این است که واژه HSE یا HSE-MS به چه معنا می باشد و چه شباهت و تفاوت هایی با ISO 14001 یا ISO 45001 دارد.

برخی از کارفرمایان برای اینکه با پیمانکاران خود قرارداد منعقد کنند گواهینامه HSE و در کنار آن HSE Plan را طلب می کنند. این سیستم مدیریت ایمنی، بهداشت و محیط زیست HSE چه کاربردی دارد و چه سازمان و کسب و کارهایی های می توانند آن را دریافت کنند؟

HSE مخفف Health (بهداشت) ، Safety (ایمنی) و Environment (محیط زیست) می باشد

زمانی که HSE-MS باشد MS آن مخفف Management System به معنای سیستم مدیریت می باشد و در کل سیستم مدیریت ایمنی، بهداشت و محیط زیست تعریف می گردد. ما در این مقاله وارد جزئیات بندهای استانداردی نمی شویم تا درک این استاندارد برای شما ساده تر باشد برای آشنایی با بندهای و الزامات این استاندارد HSE و یا ISO 14001 و ISO 45001 باید دوره های مرتبط را در این مجموعه آموزشی (گروه مدیریتی جلالی) و یا سایر شرکت های همکار بگذرانید.

  • ISO 14001 سیستم مدیریت زیست محیطی

  • ISO 45001 سیتم مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی

  • HSE-MS سیستم مدیریت ایمنی، بهداشت شغلی و محیط زیست

  • BS OHSAS 18001 سری ارزیابی ایمنی و بهداشت شغلی

پس از انتشار سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی با نام BS OHSAS 18001 (سری ارزیابی ایمنی و بهداشت شغلی) که مخفف Occupational Health & Safety Assessment Series می باشد و BS آن نیز به معنای British Standard که نشان دهنده انگلیسی بودن استاندارد در سال 1999 است و همچنین انتشار استاندارد ISO 14001 توسط سازمان جهانی استاندارد ISO در سال 1996 و موفقیت آمیز بودن انتشار آنها که مورد استقبال نیز قرار گرفت برخی از شرکت های بزرگ نفتی در جهان مانند توتال و شل تصمیم گرفتند که با نگارش جدید از این استاندارد که در حوزه ایمنی، بهداشت و محیط زیست و مختص صنعت نفت باشد این استاندارد را توسعه دهند و باعث کاهش حوادث حاد و مزمن در محیط کاری خود باشند. در ایران نیز از سال 1380 انتشار HSE توسط شرکت نفت صورت گرفت.

استانداردهای حوزه ایمنی، بهداشت و محیط زیست: ISO 14001: 2015 ، ISO 45001:2018 و HSE-MS

سال های درج شده در جلوی شماره استاندارد سال انتشار آنها می باشد. در ضمن همانطور که گفتیم استاندارد حوزه ایمنی و بهداشت شغلی OHSAS 18001 استاندارد مرتبط با سازمان جهانی استاندارد ISO نبوده و این سازمان استاندارد موضوع ایمنی و بهداشت شغلی را در سال 2018 با نام ISO 45001 تدوین کرد.

پس ایزو ISO 14001 و ISO 45001 که اولی مربوط به محیط زیست و دومی مربوط به ایمنی، بهداشت شغلی می باشد HSE-MS توسط شرکت های حوزه نفتی که البته HSE ترکیبی از موضوعات ایمنی، بهداشت و محیط زیست می باشد که الزامات و بندهای استانداردی آن فرق می کند ولیکن از نظر ماهیت موضوع استاندارد یکی بوده و شباهت های زیادی با هم دارد.

اگر کارفرمایی از شما استاندارد HSE خواست می تواند هم ترکیبی از استانداردهای سری ایزو ISO 14001 و ISO 45001 باشد و هم به تنهایی HSE-MS با نگارش صنعت نفتی باشد. در خصوص اجرا نیز به عنوان مثال در همه استانداردهای این حوزه باید شناسایی و ارزیابی خطرات در حوزه ایمنی و یا شناسایی و ارزیابی جنبه ها در حوزه محیط زیست صورت گیرد. برخی از شرکت ها و کسب و کارها در زمان صدور گواهینامه ایزو هر سه گواهینامه را از شرکت CB یا همان Certification Body می گیرند.

برای اینکه این استانداردها در یک شرکت پیاده سازی شوند باید الزامات ملی و قانونی هر کشور نیز اجرا شود از جمله برای استاندارد ISO 45001 باید به فصل چهارم قانون کار توجه کرد.

به عنوان مثال ماده 92 از فصل چهارم قانون کار می گوید: کليه واحدهاي موضوع ماده 85 قانون کار که شاغلين در آنها به اقتضاي نوع کار در معرض بروز بيماريهاي ناشي از کار قرار دارند بايد براي همه افراد مذکور پرونده پزشکي تشکيل دهند و دست کم سالي يک بار توسط مراکز بهداشتي درماني از آنها معاينات و آزمايشهاي لازم به عمل آورند و نتيجه را در پرونده مربوطه ضبط نمايند.

یا برای استاندارد ISO 14001 بایستی به قوانین سازمان محیط زیست ایران توجه گردد به عنوان مثال قانون نحوه جلوگيري از آلودگي هوا مصوب 1374

ماده 1 فصل اول این قانون می گوید: جهت تحقق اصل پنجاهم قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران و به منظور پاک سازي و حفاظت هوا از آلودگيها کليه دستگاه ها و موسسات و کليه اشخاص حقيقي و حقوقي موظفند مقررات و سياستهاي مقرر در اين قانون را رعايت نمايند.

این استانداردها:

ISO 45001 در حوزه ایمنی و بهداشت شغلی، ISO 14001 در حوزه محیط زیست و یا استاندارد HSE-MS در تمامی سازمان ها (بزرگ و کوچک) قابل پیاده سازی و اجرا هستند و فرقی نمی کند شما در چه کسب و کاری فعالیت می کنید زیرا در همه فعالیت ها شما با خطرات و جنبه ها سر رو کار دارید. اگر کارخانه دار هستید یا شرکت دارید یا حتی به عنوان مثال صاحب یک مهدکودک، کلینیک درمانی، رستوران و … می باشید باید مراقب محیط زیست و کارکنان خود باشید.

این استاندارد ها در منزل و خودرو شخصی شما هم کارایی دارد حال این استاندارد ها ISO 45001، ISO 45001 و یا HSE-MS چگونه به شما کمک می کند.

شما در این استانداردها باید خطرات و جنبه ها را شناسایی کنید که روش های مختلفی برای شناسایی خطرات وجود دارد به عنوان مثال از تجربه دیگران، آیین نامه ها و روش های تحلیلی در هر فرآیند سازمان و … که بهتر است یک نگاه و دید منفی داشته باشید که مثلا اگر فلان حفره یا چاه بسته نشود یا اگر دیوار ریزش کند و یا … چه اتفاقی می افتد! پس از شناسایی خطرات در حوزه ایمنی و بهداشت شغلی و یا جنبه ها در حوزه محیط زیست باید موارد شناسایی شده مورد ارزیابی قرار گیرد تا ببینیم کدام خطر و یا جنبه بیش ترین تاثیر را بر روی ما دارند در واقع  ما اولویت بندی ریسک می کنیم. برای این نوع درجه بندی یا اولویت بندی روش های متفاوتی وجود دارد که همگی آنها بصورت قراردادی هستند اما یک وجه مشترک بین آنها وجود دارد آنهم پارامتر شدت و وقوع هستش یعنی هر خطر یا جنبه چقدر شدت آسیب رساندن دارد و هر چند وقت یکبار می تواند اتفاق بیفتد.

برای هر کدام از پارامترها بصورت قرادادی جدولی با شماره مشخص می شود و پس از انتخاب رتبه پارامترهای شدت و وقوع برای یک خطر یا جنبه این اعداد در هم ضرب می شوند و حاصلضرب نشان می دهد که ما بایستی چکار کنیم و درجه ریسک یا RPN این خطر و جنبه شناسایی شده چقدر است. RPN به معنای شماره اولویت بندی ریسک می باشد. (Risk Priority Number)

ريسک = احتمال وقوع* شدت

S * O =RPN

Risk Priority Number = Occurrence * Severity

پس از ارزیابی ریسک که پیرو شناسایی خطرات (حاد و مزمن) صورت گرفت نوبت به تعریف اقدامات می رسد که البته به این موضوع باید توجه داشت که راه و نحوه ارزیابی خطرات حاد و مزمن با یکدیگر فرق می کند. با توجه به اینکه خطرات حاد ماهیت یکباره دارند مثل انفجار و مرگ و میر و خطرات مزمن ماهیت تدریجی دارد مثل کمردردی که از نشستن ناصحیح برروی صندلی اتفاق می افتد. روش و جداول آنها نیز متفاوت می باشد.

برخی از انواع روش های ارزیابی و تعیین نمره اولویت بندی ریسک که دوباره تاکید می کنیم قراردادی می باشند به شرح ذیل است:

 روش FMEA تجزيه و تحليل عوامل شكست و آثار آن( وقوع * شدت * كنترل = RPN )

 روش Willian Fine ( احتمال وقوع * شدت * تماس= ريسك )

 روش استاندارد هاي نظامي امريكا ( احتمال خطر * شدت = ريسك )

 روش Nigel Bauer ( احتمال خطر * شدت = ريسك )

 روش Johan Greeh ( احتمال خطر * شدت = ريسك )

 روش 3D دانشگاه ملبورن ( احتمال وقوع * شدت * تماس= ريسك )

 روش HAZAN ( احتمال خطر * شدت = ريسك )

یکی از پر کاربردی ترین روش های ارزیابی روش FMEA می باشد که این روش نه تنها اینجا و در استاندارد های ISO 4001 و ISO 45001 کاربرد دارد بلکه در سایر صنایع از جمله خودرو سازی، غذایی و هوا فضا نیز کاربرد فراوان دارد.

مثلا پیمانکاران ساختمانی با توجه به اینکه در محیط کاری خود با خطرات حاد بیشتر مواجه هستند بهتر است برای شناسایی خطرات در کارگاه های ساختمانی خود از این روش و متد استفاده نمایند و پس از شناسایی خطرات و جنبه ها با این روش ارزیابی ریسک را انجام دهند. ولیکن مثلا مهندسین مشاور یا شرکت هایی که کارکنانشان بیشتر در محیط دفتر حضور دارند بهتر است با توجه به اینکه ماهیت خطراتشان بیشتر مزمن می باشد بهتر است مثلا روش Willian Fine را استفاده نمایند (البته این یک پیشنهاد است.)

در روش FMEA علاوه بر دو پارامتر وقوع و شدت پارامتر کنترل نیز لحاظ شده است و این پارامتر یعنی میزان بازرسی و کنترل های ما بر روی خطرات می باشد که تعیین و انتخاب اعداد آن نیز در یک جدول جداگانه می باشد و این روش سه جدول برای هر پارامتر و یک جدول هم برای تعیین عدد RPN دارد (در کل 4 جدول)

پس از شناسایی خطرات و جنبه های پر ریسک و آنهایی که عدد RPN بالایی دارد بایستی اقدامات کنترلی بر روی آنها لحاظ شود. بهترین اقدام کنترلی اقدامی است که باعث حذف خطر شود یعنی باعث شود پارامتر وقوع خطر به کمترین میزان خود برسد. به عنوان مثال اگر شما خطر وجود یک حفره را شناسایی کردید که افتادن در آن دارای شدت و اثر مرگ و جراحت زیاد است با گذاشتن یک درپوش بر روی آن عملا وجود خطر و وقوع آن را به کمترین میزان رسانیده اید حتی اگر پارامتر شدت آن مثل مرگ بسیار زیاد باشد.

پس قویا توصیه می کنیم برای کاهش عدد RPN ابتدا بر روی پارامتر وقوع کار بکنید. اگر این امکان وجود نداشت می توانید از گزینه جابجایی خطر استفاده کنید. این به چه معنا می باشد با ذکر یک مثال توضیح خواهیم داد. اگر شما می خواهید از طبقه 1 به طبقه 10 بروید می توانید از پله استفاده کنید و یا از آسانسور هر کدام از این دو راه خطرات خود را دارد و به ما دو عدد RPN میدهد پس آن مسیر ی را انتخاب می کنیم که عدد RPN و ریسک کمتری دارد. با این روش اتفاق کمتری برای ما می افتد. این تفاوت RPN در تفاوت اعداد هر کدام از پارامترهای وقوع و شدت است.

زمانی که ما نتوانستیم اعداد وقوع و شدت را کاهش دهیم بایستی بر روی پارامتر کنترل کار کنیم که در روش FMEA به آن اشاره شده است. استفاده از وسایل حفاظت فردی که توصیه می شود به عنوان مثال استفاده از کلاه ایمنی در یک کارگاه های ساختمانی باعث حذف خطر مثلا افتادن یک سنگ از بلندی نمی شود و فقط موضوع و بحث کنترل می باشد.

در این استانداردها به موضوع شرایط اضطراری و مانور هم اشاره می کند اگر ما از تمامی موضوعات پیشگیرانه استفاده کردیم و ریسک خطرات را هم دیدم و عدد RPN را کم کردیم اما به هر دلیلی اتفاق ناگواری رخ داد مثل آتش سوزی برای این شرایط ما باید چکار کنیم اینجاست که این استانداردها به موضوع واکنش در شرایط اضطراری تاکید می کند و از ما می خواهند خود را برای این گونه شرایط با اجرای دوره ای مانور آماده کنیم و تجهیزات لازم را تهیه نماییم. بارها مشاهده شده است که در زمان اتفاق یک آتش سوزی کپسول های آتشنشانی خالی بوده و شارژ نداشتند.

ما در این مقاله موضوعات کلی و در برخی از موارد به جزئیات اشاره کردیم اگر مشتریان و مخاطبان عزیز در شرکت ها و سازمان تمایل دارند تشریح کاملی از این استاندارد با اشاره به بندهای استاندارد صورت بگیرد با این گروه مدیریتی از طریق شماره های 02177611056 و یا 09229716598 و یا سایر راههای ارتباط تماس حاصل نمایند. ما در کنار شما از مرحله مشاوره، آموزش و ثبت و صدور گواهینامه بین المللی هستیم.

گروه مدیریتی جلالی سابقه همکاری و تدریس HSE-MS ، ISO 14001 و ISO 45001 در سازمان نظام مهندسی استان مازندران برای اعضاء هیئت مدیره و مدیران ارشد، سازمان بسیج مهندسین تهران و سمنان برای کارشناسان، شرکت های مهندسین مشاور و پیمانکار، پتروشیمی لاله، معدن یورت و … را در رزومه خود دارد. تمامی سوابق و تقدیرنامه ها نشان از حضور فعال این گروه مدیریتی در صنایع مختلف در حوزه استاندارد HSE می باشد.

آموزش و اجرای استانداردهای HSE-MS ، ISO 14001 و ISO 45001 هزینه نمی باشد بلکه یک سرمایه گذاری و جلوگیری از یک اتفاق ناگوار بعدی را بدنبال دارد که در برخی از موارد این هزینه بصورت آشکار و دیگر موارد هزینه بصورت پنهان می باشد.

با تشکر علی جلالی

مدرس و سرممیز رسمی سیستم های مدیریتی با شماره 6001894 از IRCA انگلستان

با توجه به هوشمند بودن سیستم سرچ و بررسی گوگل خواهشمند است کپی برداری نکنید!!!